header Gjallar, Noormannen in de Lage Landen

   MARKANTE PLAATSEN: ASSELT


In de kronieken kunnen wij lezen dat in november van het jaar 881 zich een groot Noormannenleger in Haslon of Haslao aan de Maas verschanste, waar zich een koningshof bevond. Van daaruit ondernamen zij onder hun aanvoerders Guðröðr en Sigfrøðr en de jarlen Gormr en Háls een ongekend uitgebreide strooptocht naar Maastricht, Tongeren en Luik. Vervolgens hielden zij een tweede tocht die diep in het Frankische kernland voerde, tot aan Bonn toe. De keizerlijke palts in Aken ging in vlammen op en de paltskapel werd als paardenstal gebruikt (1). Nooit eerder was het Frankische Rijk zo in het hart geraakt. Nooit eerder had de Frankische aristocratie het vikinggeweld op deze schaal zo aan den lijve ondervonden.


Er moest, hoe dan ook, iets ondernomen worden. Daarom trok de pas aangetreden keizer Karel de Dikke, die zich op dat moment in Italië bevond, in de zomer van 882 met een grote legermacht naar het noorden, naar het Noormannenkamp aan de Maas. Met contingenten uit alle delen van zijn rijk werd de sterkte van de Noormannen belegerd (2).

'Karel liet de legerkampen in een cirkel rond de plaats opzetten en zo belegerde hij deze twaalf dagen lang. Dan gebeurde er op een dag iets merkwaardigs voor zowel de belegeraars als de belegerden. Want op 21 juli werd 's middags de hele zon verduisterd en er was een dusdanige hagelbui met donder en bliksem, dat geen sterveling kon beweren ooit iets dergelijks te hebben meegemaakt. De hagelstenen waren niet, zoals gewoonlijk, glad en van dezelfde grootte, maar ongelijkmatig en van een bijzonder uiterlijk. Het is opmerkelijk en ongelofelijk te vertellen, dat ze niet of nauwelijks met een duim en middelvinger konden worden omvat. De paarden werden ook zo schichtig dat ze de palen en de teugels lostrokken en angstig binnen en buiten de kampen rond renden. Een groot deel van de belegerde sterkte stortte door een wervelwind in, zodat een gesloten formatie cavalerie naar binnen had kunnen rijden, als een extra omwalling hen niet had tegengehouden.
Omdat de belegering al zoveel dagen in de zomer aan de gang was, begon het grote leger ziek te worden door de vele misselijk makende rottende lijken. De belegerden waren er niet beter aan toe.'
(3)

We hebben hier te maken met een sterkte aan de Maas die volgens de bovenstaande tekst van een extra omwalling was voorzien. Een sterkte waarop de Noormannen blijkbaar niet vertrouwden en die daarom een tweede verdedigingsgordel kreeg. Terecht, als die door een wervelwind omver geblazen kon worden.
Waar moeten we dit Noormannenkamp zoeken? De annalist van Fulda geeft ons een aanwijzing. Hij noemt de plaats Ascloha en situeert die op de oever van de Maas, op 14 miliaria afstand van de Rijn (4). In de Maasvallei lagen de koningsgoederen Maastricht, Meerssen, Sint Odiliënberg en Asselt. Die laatstgenoemde plaats lag aan de oude Romeinse heerbaan tussen Heerlen en Xanten. De afstand van Asselt tot aan Xanten aan de Rijn was 14 uren gaans. Daarin zouden we de 14 miliaria kunnen herkennen, die de annalist van Fulda noemde.
Asselt wordt in een oorkonde uit 943 van bisschop Balderik van Utrecht genoemd als Assclon (5). Hierin ruilde de bisschop met de weduwe van graaf Nevelung enige goederen van de abdij Heriberc en het Sint-Pietersklooster te Sint Odiliënberg bij Roermond. De goederen van het Sint-Pietersklooster die in de oorkonde genoemd worden, bevonden zich in de omgeving van het klooster: in Roer, Lerop, Linne, Suletheim, Vlodrop, Asselt, Melick en Niel. Op het onbekende Suletheim na zijn al deze plaatsen te identificeren in de streek van het klooster Sint Odiliënberg bij Roermond. Het is dus alleszins waarschijnlijk dat we Ascloha kunnen identificeren met Asselt bij Roermond.


Noten
(1) RP 881, 260; AF 881, 114; AV 881, 300.
(2) RP 882, 262; AF 882, 118.
(3) AF 882, 130.
(4) AF 882, 130.
(5) Muller & Bouman, 1920, no. 105.
(6) Sloet, 1872, no. 50.
(7) Van Beurden, 1923.
(8) Holwerda, 1929, 141 e.v.


De Sint-Dionysiuskerk in Asselt aan de Maas

Asselt


Met betrekking tot Ascloha is ook wel gedacht aan Elsloo, tien kilometer ten noorden van Maastricht. Maar de afleiding Elsloo van Ascloha is etymologisch niet erg waarschijnlijk. Er zijn ter plaatse verscheidene zoektochten ondernomen, maar zonder resultaat.
Asselt was een kroondomein. Hier vaardigde koning Lotharius II in 860 een oorkonde uit, waarin spake is van Aslao palatio regio, dus een koninklijke palts (6). Zo'n koningshof was het centrum, de curtis van het kroondomein van waaruit dit domein beheerd werd en de opbrengsten van het domein verzameld werden. Het diende tevens als onderkomen voor de rondtrekkende Karolingische vorsten. Dergelijke centra werden vaak versterkt, zoals we ook kunnen opmaken uit het relaas over de belegerde Noormannen.
In Asselt bevindt een kerkje dat op een vooruitgeschoven plateau in de Maasvallei ligt. Deze Sint-Dionysiuskerk - in de volksmond het Rozenkerkje genoemd - werd in de elfde eeuw gebouwd. Dit kerkje zou de opvolger van de kapel in de Karolingische hof kunnen zijn. Door een overstroming van de Maas in de zestiende eeuw is het westwerk met de toren ingestort, waarna er aan de oostzijde een nieuwe toren gebouwd werd. Dat is hoogst ongebruikelijk, maar op het plateau was aan de westzijde eenvoudig geen plaats meer. Er was teveel van het plateau weggeërodeerd. In de muren van de kerk is Romeins bouwmateriaal hergebruikt. Waarschijnlijk heeft er ergens in de buurt een Romeins gebouw gestaan. Dat strookt heel goed met de veronderstelling dat zich in Asselt een Karolingische sterkte bevond. De Frankische koningen claimden doorgaans Romeinse bouwwerken als hun eigendom. Bovendien kon vervallen Romeins muurwerk goede diensten bewijzen bij de bouw van hun eigen gebouwen.

De steunmuren die het plateau begrenzen, waarop de Dionysiuskerk staat, rusten deels op oud muurwerk. Die kwam bij restauratie van het kerkje tevoorschijn en was onder de fundamenten zichtbaar. In dat muurwerk zouden zelfs ronde hoektorens te herkennen zijn, zoals blijkt uit een schets die naar aanleiding van de restauratie is gepubliceerd (7). Op basis van die schets ging de archeoloog Holwerda uit Leiden in het verlengde van de noordelijke steunmuur proefsleuven graven. Daarbij kwam een gracht tevoorschijn die op ruim 100 meter ten oosten van de kerk naar het zuiden afboog. In de gracht werd een groot aantal scherven van reliëfbandamforen aangetroffen en is daarmee in de Karolingische periode te dateren. Naast deze gracht trof Holwerda een aardlichaam aan dat hij als een wal interpreteerde (8).
Ten oosten van de kerk bevindt zich het Folkloristisch Museum van Asselt. Vlak achter het gebouw van dit museum werd een noord-zuid georiënteerd muurfundament van ruw gevormde keien gevonden met in de vulling tussen de keien dezelfde Karolingische scherven als in de genoemde gracht. De fundering van deze muur boog in de nabijheid van de gracht naar het westen, in de richting van het kerkje. Een fragment van een dergelijk muurfundament werd ook onder de steunmuur van het plateau bij de zuidwestelijke hoek van het kerkje aangetroffen. Hoewel dit fragment niet gedateerd kon worden, kan door de overeenkomst met de andere opgegraven funderingen een eenheid worden aangenomen.


Referenties
AF = Annales Fuldenses: zie Rau, 1960
AV = Annales Vedastini: zie Rau, 1958
RP = Kroniek van Regino van Prüm: zie Rau, 1960

Beckers, H.J., 'Esloo of Asselt?', Publications de la Société historique et archéologique dans le Lim-bourg à Maestricht, 78-82 (1942-1946).
Hardenberg, H., 'De koningshof Asselt en de oorsprong van Roermond', in: Historische opstellen over Roermond en omgeving (Roermond 1951).
Holwerda, J.H., 'Ascloa', in: Dorestad en onze vroegste Middeleeuwen (Leiden 1929), 135-153.
Muller Fz., S. & Bouman, A.C. (eds.), Oorkondenboek van het Sticht Utrecht tot 1301, deel I (Utrecht 1920).
Rau, R. (ed.), Annales Vedastini, Quellen zur karolingischen Reichsgeschichte II (Darmstadt 1958), 290-337.
Rau, R. (ed.), Annales Fuldenses, Quellen zur karolingischen Reichsgeschichte III (Darmstadt 1960), 19-177.
Rau, R. (ed.), Reginonis Prumensis Chronica, Quellen zur karolingischen Reichsgeschichte III (Darmstadt 1960), 180-319.
Schrijnemakers, M.J.H.A., 'De Noormannen in "Ascloa"', Limburg van Mook tot Eijsden jaarboek (1981), 19-38.
Sloet, L.A.J.W. (ed.), Oorkondenboek der graafschappen Gelre en Zutfen ('s-Gravenhage 1872).
Van Beurden, A.F., Limburgs Jaarboek 30, 1923.


Plattegrond


Wanneer we de verschillende observaties met elkaar in verband brengen dat tekent zich een oost-west verlopende muur af van 65 meter lengte, die ten westen van het kerkje en ten oosten van het museum in zuidelijke richting wordt voortgezet. Deze muren hebben waarschijnlijk de Frankische koningshof omgeven. Door riviererosie is de zuidelijke muur niet meer aanwezig. We weten dus niet hoe breed de hof geweest is. De muur is op de plattegrond hierboven in rood ingetekend, het mogelijke verloop van het door erosie verdwenen deel is in een lichtere tint aangegeven.
De gracht moet onderdeel van een omwalling zijn geweest die een veel groter areaal heeft omsloten dan dat van het koninklijke hof. Het noordelijke gedeelte van de omwalling was zeker 125 meter lang, zoals op de plattegrond te zien is. Het is aannemelijk dat de oostelijke en de westelijke gedeelten van de wal tot aan de Maasvallei doorliepen, mogelijk tot aan de rivier. Ook voor het verloop van de wal geldt dat we het zuidelijke gedeelte door riviererosie niet meer in zijn geheel kunnen vervolgen. Dat deel is op de plattegrond eveneens in een lichtere tint aangegeven.
Ten noorden en ten oosten van deze gracht heeft Holwerda een tweede gracht gevonden. Deze kon niet worden gedateerd maar doorsneed aan de oostzijde de eerstgenoemde gracht en is dus van een latere periode. Deze gracht is daarom op de plattegrond weggelaten.
Wanneer we de verschillende archeologische observaties met de historische gegevens combineren, dan komen we tot de conclusie dat zich onder het huidige kerkje en het streekmuseum in Asselt aan de Maas de resten van een uit steen opgetrokken Karolingische koningshof bevinden. Deze hof werd door de Noormannen in 881 en 882 bezet en gebruikt als legerkamp. Buiten de muren van de koningshof wierpen de Noormannen een extra omwalling op. Naast de omwalling groeven ze een gracht. Door het glooiende karakter van het Maasterras is het onmogelijk dat deze gracht watervoerend geweest is.

Terug naar overzicht markante plaatsen
Startpagina